Dược lý học: phác họa toàn cảnh về migraine và giải thích tại sao ngay cả các triptan cũng không hiệu quả hoàn toàn ở mọi bệnh nhân.
Migraine là một hội chứng phức tạp của các neurotransmitters mà biểu hiện quen thuộc với nhiều thày thuốc, cho đến nay các nhà nghiên cứu dường như đồng thuận ở một số điểm như sau:
1. Khởi nguồn của cơn migraine được xem là ở tại phức hợp mạch máu – thần kinh V (hình 1). Các mạch máu này ở màng cứng của não. Các đường thần kinh hướng tâm (afferents) đi vào nhân cảm giác của thần kinh V, các đường ly tâm ( efferents) trở lại các mạch máu này lại đi qua 2 hạch đối giao cảm sphenopalatine và otic (hình 2).
Đường cảm giác của nhân cảm giác thần kinh V lại nới kết với 2 nhân xám của phần trên và giữa cầu não là Locus cearuleus ( norepinephrine) Raphe median ( serotonine) chính các đường nối kết này hoạt hóa cả hypothalamus lẫn thalamus.
2. Cách đây khỏang hơn 25 năm sự khảo sát của phức hợp mạch máu thần kinh V cho những kết quả gây ngạc nhiên hơn là những gì đã từng nghĩ (hình 3).
Theo đó các đường cảm giác hướng tâm A-delta & C là cội nguồn của sự sản sinh hàng loạt những neurotransmitters mà ta có thể kể đến như SP, serotonine, CGRP ( calcitonin gene related peptide) chất này có khả năng hoạt hóa Mastcell làm phóng thích histamine. Cùng với đường thần kinh tự động ( trực đối giao cảm ) phóng thích NE & Ach. Tất cả các hóa chất này cuối cùng nhắm đến mạch máu để gây giãn mạch cực mạnh và là nguồn cội của throbbing.
Những hiểu biết mới này giúp ta hiểu tại sao trong quá khứ khi dùng dihydroergotamine, beta-adrenergic blocker, Calcium channel blocker, antiepileptics, NSAIDs cũng có tác dụng.
Trở lại với các triptans (hình 4,5) các chất này chỉ đơn giản là khóa thụ thể serotonine ( HT-1 B/D) mà bản thân serotonine chỉ phóng thích sau khi được CGRP hoạt hóa, măt khác thụ thể serotonine là một polymorphism hậu quả của đột biến điểm (SNP- single nucleotide polymorphism ) do đó các triptans không thể gắn kết với một số SNP và không có tác dụng.
Cơ chế của triptan được tóm tắt như sau:
Sumatriptan được chứng minh có tác dụng giảm cơn đau nửa đầu. Sumatriptan là chất chủ vận của thụ thể 5-HT1D ở mạch máu và có ái lực yếu với thụ thể 5-HT1A và gần như không có tác dụng trên các thụ thể 5-HT2, 5-HT3, 5-HT4, 5-HT5A hay 5-HT7 và α1-, α2- và β-adrenergic, dopamine, dopamine2, muscarinic hoặc benzodiazepine.
Tác dụng điều trị của thuốc nói chung là do tác động chủ vận thụ thể 5-HT1B/5-HT1D. Hiện tồn tại hai lý thuyết giải thích cơ chế tác dụng của thuốc chủ vận 5-HT1 trong điều trị đau nửa đầu. Một cho rằng các thuốc này hoạt hóa thụ thể 5-HT1 ở nội mạch máu, bao gồm cả các thụ thể ở chỗ nối tĩnh mạch và động mạch, làm cho mạch máu co lại và giảm cơn đau nửa đầu. Một giả thuyết khác thì cho rằng, việc kích thích các thụ thể 5-HT1 ở các mô quanh mạch máu của dây thần kinh sinh ba dẫn tới ức chế sự giải phóng các peptide nội sinh (như endorphin hay enkephalin). Các giả thuyết này hiện vẫn tồn tại song song.
Các kết quả thử nghiệm trên động vật cho thấy sumatriptan hoạt hóa thụ thể 5-HT1 ở các mút thần kinh ngoại vi của dây thần kinh sinh ba, dây thần kinh dẫn truyền tín hiệu thần kinh tới các mạch máu ở sọ não. Kết quả làm ức chế giải phóng các peptide nội sinh.
Những năm gần đây người ta phát triển nhóm thuốc khóa thụ thể CGRP (hình 6) với cái giá phải trả là độc gan, một nhóm mới là những kháng thể đơn dòng nhân tạo tỏ ra hứa hẹn (hình 7,8).
Mong là đồng nghiệp góp ý với câu trả lời trên.
Theo BS.Phùng Trung Hùng
